Meslek Seçimi ve Gelişimi ile İlgili Kuramsal Görüşler
Parsons’un öncülüğünü ettiği mesleki rehberlik çalışmalarında,psikologlar meslek seçimi olgusunu açıklamak için çeşitli kuramlar geliştirmişlerdir.1950′lere kadar insan gücü planlaması biçiminde yürütülen meslek seçimine yardım çalışmaları,daha sonraları sosyolojik,ekonomik ve psikolojik bir takım faktörler de dikkate alınarak yürütülmüş ve çeşitli kuramsal açıklamalar yapılmıştır.Meslek seçimini açıklamaya yönelik ilk kuramsal açıklamalar,Parsons’un “Bir Meslek Seçimi” (Choosing a Vacation,1909 ) adlı kitabında açıkladığı ilke ve yöntemlere dayanan özellik-faktör (trait and factor) yaklaşımıdır.Bu yaklaşım,mesleki rehberliği,bireylere onların ilgi,yetenek vb. özellikleri ile meslekler hakkında bilgi verme olarak görüyordu.Yani meslek seçimini bireyin psikolojik özellikleriyle mesleklerin gerekleri arasındaki uyumun bir fonksiyonu olarak ele alıyordu.
Psikoanalitik kuramcılara göre meslek seçimi,yaşamın ilk altı yılında geçirilen yaşantılarla belirlenmektedir.Çocukluk döneminde geçirilen yaşantılar bireyin ilerideki meslek seçimini de önemli ölçüde etkileyecektir.Bu kuramı benimseyen yazarlar ergenlerin yaşamlarının önceki dönemindekine benzeyen bir ayrılma-bireyselleşme süreci geçirerek berrak ve dengeli bir kimlik kazanacağını ileri sürerler.Meslek seçimi zevk ve gerçeklik ilkelerine göre yapılır.Zevk ilkesi insana ilerisini düşünmeksizin hemen hoşlanacağo davranışlara yöneltirken,gerçeklik ilkesi kişinin dikkatini bu zevkin doğuracağı sonuçlara çeker.1950′lerden sonra meslek seçme sorununa gelişimsel vir süreç olarak bakılmaya başlanmıştır.İş arayan bir kimseyi uygun bir işe yerleştirme tekniklerini araştıran “uğraşı psikolojisi” (Occupational Psychology) yerini,kişinin kariyerini inceleyen “meslek psikolojisi” (Career Psychology) ne bırakmıştır.
Mesleki gelişim süreci sadece seçim sürecin içeren bir sistem değildir.Aynı zamanda meslek seçimine ilişkin gerekli becerilerin ve eğitimin elde edilmesi,iş arama,işe girme ve uyum süreçlerini içeren ayrıntılı bir sistemdir.Meslek seçimi bir kerelik bir edim degil,bir süreç olarak ortaya çıkar.Meslek gelişim süreci,çocuklukta bir meslek fikrinin oluşmaya başlamasından itibaren,yetişkinlikte bir meslek sahibi oluncaya kadar geçen gelişim evrelerini kapsar.Artık günümüzde,bireyin bir meslek seçmesinin bir anda verilen bir karar olamadığı,mesleki gelişim süreci içerisinde biçimlenip ortaya çıktığı kabul edilen bir anlayıştır.Her bir gelişim düzeyinde de bireylere sunulacak yardım hizmetleri de farklılık gösterecektir.Bu nedenle mesleki gelişim aşamalarının bilinmesi büyük önem arz etmektedir.Isaacson’a Göre Mesleki Gelişim Süreci 5 aşamadan oluşmaktadır :
1)Uyanış ve Farkında Olma (Awareness) : Bu dönem çocukta meslek bilincinin oluşmaya başladığı dönemdir.Okul öncesi dönemden başlayarak ilkokul dönemini kapsar (5-12 yaş arası).Çocuk bu dönemde,çevresindeki insanların farklı uğraşları olduğunu,çeşitli mesleklerin varlığını görmeye ve anlamaya başlar.İlkokulun son yıllarında ise çocuk,kendisi ve diğer insanlar arasındaki ilgiler,yetenekler,amaçlar ve motivasyon yönünden farklılıkların ve benzerliklerin farkına varmaya başlar.
2)Meslekleri Keşfetme ve Araştırma (Exploration ) : Bu dönem ortaokul yılları olan 12-15 yaşlarını kapsar.Çocuk bu dönemde kişilerin ve mesleklerin ortak yönlerini ve farklı nitelikleri üzerine daha çok bilgi sahibi olmaya,yeni yönleri keşfetmeye ve anlamaya başlar.Meslekleri keşfetme,inceleme ve araştırma dönemi bir bakıma çoğumuz için ömür boyu sürer.
3)Karar Verme (Decision Process) : Gencin lise yıllarını,15-18 yaşlarını kapsayan bu dönemde birey artık kendisi ve meslekler hakkında oluşturduğu algılara dayanarak bilgileri değerlendirir, eşleştirmeye, birbirine uydurmaya ve geleceğine ilişkin idealler oluşturmaya başlar.Bu ideal ve düşünceler başlangıçta geçici olabilir ancak giderek daha açık ve temel bir plan yapmaya başlar ve genç mesleki kararını oluşturur.
4)Hazırlık (Preparation): 18-23 yaşlarını kapsayan bu dönemde birey sçtiği alan,okul veya yağtığı etkinliklerle mesleğe hazırlanmaya başlar.Meslekle ilgili beceriler geliştirmeye,bilgi birikimi oluşturmaya ve o alanda mesleki tutumlar geliştirerek mesleğe icra etmeye hazır duruma gelir.Aynı zamanda o meslekler alanında iş araştırmaya başlar ve hazırlık dönemini uzatarak sürdürebilir.
5)İşe Yerleştirme (Employment) : Bireyin iş dünyasında yerini alarak çalışmaya başladığı dönemdir.Bu dönemde birey kazandığı bilgi ve becerileri uygulama alanına koyar.Mesleği icra ederken bir yandan da mesleki gelişimi sürdürür.
Mesleki gelişim sürecinde her yaş döneminde bireylerden beklenen bir takım davranış örüntüleri vardır.Bu davranışların kazanılması bireyin içinde bulunduğu toplumla olan iletişimine ve kültürel özelliklerine bağlıdır.
